Калі палітык Павел Севярынец трапіў за краты, быў чэрвень 2020 года. На свабоду ён выйшаў толькі некалькі тыдняў таму, 13 снежня, у выніку дамовы афіцыйных уладаў з амерыканцамі. Але большую частку вызваленых нечакана вывезлі не ў краіны ЕС, як гэта было раней, а ва Украіну. Шлях з Чарнігава да Вільнюса, дзе Павел нарэшце сустрэўся з жонкай і сынам, заняў тыдзень. На размову з «Люстэркам» Севярынец пагадзіўся адразу пасля Новага года. Падчас сустрэчы ён шмат усміхаецца, нібы не было тых пяці гадоў пакут. Нават заказвае гарбату па-літоўску — ужо пачаў вучыць мову краіны, дзе плануе пакуль застацца. У вялікім інтэрв'ю экс-палітзняволены і палітык расказаў, як прайшлі пяць гадоў за кратамі, што плануе рабіць далей і ці застаецца ў яго надзея на светлую будучыню для Беларусі.
Павел Севярынец — беларускі палітык, адзін з заснавальнікаў моладзевай палітычнай арганізацыі «Малады фронт», пазней — намеснік старшыні партыі БНФ, сузаснавальнік партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя».
У нулявыя і дзясятыя гады двойчы атрымліваў пакаранне ў выглядзе абмежавання свабоды, а з 7 чэрвеня 2020 года аказаўся за кратамі — яму прызначылі 7 гадоў калоніі. Вызвалены і высланы з краіны 13 снежня 2025-га.
У Паўла ёсць жонка Вольга і сын Францішак.
«Выхад быў як нараджэнне нанова»
— Як вы сябе адчуваеце гэтыя некалькі тыдняў на свабодзе, пасля такога вялікага тэрміну зняволення?
— Выхад быў як проста нараджэнне нанова. Вакол нейкі незнаёмы свет, балюча, незразумела.
Нас суткі везлі з мяшком на галаве. Мяне — з Горадні (перад вызваленнем Павел знаходзіўся ў турме № 1 у гэтым горадзе. — Заўв. рэд.), праз усю Беларусь. Спачатку нават падумаў, што вязуць у Расію, таму што праз мяшок было бачна сонца — значыць, едзем на ўсход.
А потым бачым — Украіна. Праехалі па Чарнігаве, паглядзелі разбураныя будынкі, ноччу паслухалі паветраную трывогу, спускаліся ў бамбасховішча кожную ноч. «Шахеды» лёталі, адзін падбілі ў трохстах метрах ад гатэля. Адчуваеш, што людзі жывуць у стане вайны. Такое толькі ў кіно бачыў.
Таму так, разам з паветрам свабоды — новы, балючы свет.
На мой погляд, людзі вельмі моцна выраслі за гэтыя пяць з паловай гадоў, якія я не бачыў у Беларусі на волі. Напрыклад, у плане салідарнасці: мы прыехалі, а тут дзясяткі арганізацый, ініцыятываў і сотні людзей, гатовых дапамагчы. Такога ўзроўню салідарнасці не прыгадаю. Абсалютная большасць беларусаў ведае, што мы — народ, які мусіць берагчы мову і культуру, які мусіць берагчы сваю зямлю — тое, што дадзена Богам.
Адначасова адчуванне падзеленасці. Мы тут, нас жа вывезлі — фактычна экспарт людзей [як тавару] ў Еўрасаюз. А ў Беларусі асобны свет. Людзі чысцяць браўзеры пасля кожнага заходу ў інтэрнэт па навіны. Чакаюць, што па іх прыйдуць сёння ці заўтра, ці паслязаўтра. У канцэнтраваным выглядзе гэта адчуваецца і ў турме. Там у любы момант можа «прыляцець», можаш апынуцца ў ШІЗА, адправіцца на этап, абсалютна нечакана.
Думаю, Бог вось так рыхтаваў, кшталтаваў, выхоўваў [нас] для новай сітуацыі, для таго, што будзе пасля. Свет мяняецца вельмі хутка і робіцца ўсё больш жорсткім. І ў свой час, калі дасць Бог, мы дачакаемся і пройдземся па вольнай Беларусі, вольна дыхаючы, абдымемся з роднымі і сваякамі. Але пакуль трэба падрыхтавацца, чакаць, саспяваць для гэтага моманту.
— Калі вярнуцца да вас — як вы цяпер, як здароўе?
— Здароўе, дзякуй Богу, [нармальнае]. Адчуванне адэкватнае, цвярозае. Упэўнены, што я на тым месцы, дзе патрэбны Богу. Трэба зрабіць тое, што належыць. Гэта заўсёды стан пэўнай гатоўнасці, стан сабранасці.
Вельмі крута, што побач родныя. Вельмі крута, што побач мая Волечка, Францішак. Так што ўсё добра.
— Вашыя жонка і сын прыехалі ў Вільнюс 27 снежня. Якой была сустрэча? Якой вы пабачылі Вольгу праз пяць гадоў?
— Я яе ўжо бачыў па відэасувязі, таму я ўяўляў, якая яна. Яна папрыгажэла.
Разам з Францішкам яны выйшлі на аўтавакзале. Мне сябры паведамілі, што аўтобус ужо там, а я не арыентуюся: дзе? Бегаю з кветкамі па пероне. «Паша, мы тут!» І я бачу, бяжыць да мяне Францішак, проста моўчкі абняў, прыціснуўся да мяне. І тут падыходзіць Волечка. Я ёй працягваю кветкі, мы абдымаемся. І пасля гэтага адразу паехалі на здымкі навагодняга віншавання, дзе правялі пяць гадзінаў (гаворка пра віншаванне з Новым годам ад каманды Святланы Ціханоўскай, у якім паўдзельнічаў Павел. — Заўв. рэд.).
— То-бок Францішак вас пазнаў?
— Вядома, мы файна сябруем. Зараз хадзілі, ляпілі снежныя крэпасці і снегавікоў, гуляем у футбол. Хлопец размаўляе па-беларуску, вернік, моліцца, жывы, вельмі цікавы, эрудзіраваны. Час ад часу ў гаджэтах разбіраецца лепш, чым я, хаця яму сем з паловай, а мне ўжо 49.
— Як адчуваецца тое, што, калі вас затрымалі, яму было два, а цяпер ужо сем з паловай?
— Гэта ўспрымаецца адэкватна. Таму што па лістах я прыблізна [разумеў] усе гэтыя рэчы. Напрыклад, калі ён толькі пайшоў у школу, мы вельмі моцна маліліся, я прысылаў яму спецыяльныя лісты: вершы, розныя выслоўі, каб ён вучыўся чытаць, пісаць. Мы прайшлі гэты перыяд разам, можна сказаць. Разам з ім развіваліся.
— А як вы сустрэлі першы Новы год з сям’ёй за столькі часу?
— Вельмі файна — непараўнальна [з тым, як было за кратамі]. Цяпер мы [жывём] у пакойчыку ў шэлтары, там вельмі ўтульна. Мая Волечка адразу спрытна і порстка навяла там утульнасць. У яе нават праз гэта ёсць мянушка «Вавёрачка».
На Новы год мы ўключылі «Белсат». Волечка кажа: «Дзякуй Богу, цяпер не трэба чысціць браўзер. Можна спакойна глядзець тое, што хочаш». Паглядзелі віншаванні, і аказалася, што [ёсць жа] гадзіна розніцы: Новы год спачатку наступае ў Беларусі, а потым у нас у Вільнюсе. Мы адзначылі па беларускім часе. А 12-й па літоўскім мы засыналі пад салюты.
А назаўтра, 1 студзеня, — у касцёл. Добрая імша, цудоўныя людзі, цудоўны святар. Таксама сярод сваіх — беларускамоўнае набажэнства.
«Тое, што людзей вызваляюць, — добра. Кепска тое, што адначасова сотні людзей саджаюць»
— Вас раптоўна вызвалілі 13 снежня разам з больш чым сотняй палітвязняў. Вы ўвогуле разумелі, што адбываецца?
— Здагадка была, таму што пра гэта пісала «Савецкая Беларусь» (газета Адміністрацыі Лукашэнкі «СБ. Беларусь сегодня». — Заўв. рэд.). Але на той момант, калі нас павезлі, я не зразумеў куды. Таму што геаграфію Беларусі я ведаю нармалёва — разумею, што ад Горадні мяжа [з Польшчай] у 10−15 кіламетрах. Нават калі вязуць на іншы пераход, гэта некалькі гадзінаў язды. А тут — цэлы дзень.
— Вы, мабыць, ведаеце, што гэтыя вызваленні адбываюцца ў выніку перамоваў прадстаўнікоў адміністрацыі ЗША з уладамі Беларусі. Як вы ставіцеся да таго, што людзі выходзяць праз зняцце санкцый?
— Тое, што людзей вызваляюць, — гэта добра. Кепска, што адначасова сотні людзей саджаюць. Што мы да гэтага часу дакладна не ведаем, колькі рэальна палітвязняў у Беларусі. Магчыма, іх нашмат больш, чым мы думаем, таму што рэжым трымае ўзровень страху праз тое, што набірае новых і новых палітвязняў.
Добра, што Беларусь пачынаюць улічваць у сусветнай палітыцы. Бо каб перамовы паміж вялікімі дзяржавамі, якія выходзяць у публічную сферу, тычыліся Беларусі і беларусаў, — гэта рэдкія выпадкі. Тут нам трэба гучаць.
Лукашэнка сябе шукае ў гэтым. І як палітычная істота ён час ад часу знаходзіць хады, якія дапамагаюць яму застацца і выжыць. Мы са свайго боку, вольныя беларусы, павінныя быць у гэтым плане здольнымі ўбачыць сябе ў гэтым зменлівым свеце і застацца. А для гэтага трэба быць адзінымі.
— Але ёсць меркаванні, што, калі пачаліся такія кантакты ўлады з ЗША, то сітуацыя можа проста вярнуцца да таго, што было да 2020 года. Атрымліваецца, што ўсе намаганні палітычна актыўных беларусаў будуць дарэмнымі. У вас няма такіх асцярог?
— Ні ў якім разе. Гэта не было дарма ўжо хаця б з той прычыны, што цэлае пакаленне беларусаў удыхнула паветра свабоды, убачыла, на што мы здольныя як народ. Мы атрымалі каштоўнасці свядомасці, веры, культуры ў нацыянальным маштабе. Гэта гістарычная падзея — тое, што вызначыць лёс наступных пакаленняў.
Як чалавек, які даследуе гісторыю, скажу, што гэта вельмі крута і не многім пакаленням выпадае на працягу жыцця. Дзясяткі краін глядзелі на Беларусь у 2020 годзе, і нават глядзяць цяпер, і бачаць: вось гэта гісторыя. Гэта гісторыя змагання, здабыцця свайго, стварэння новай краіны, новай дзяржавы. Гэта гісторыя рамантычная да немагчымасці, гэта крута. І многія зайздросцяць, таму што ў іншых значна больш сумныя гісторыі.
— А нашая гісторыя для вас не сумная? Хаця б тое, што цяпер сотні тысяч людзей у эміграцыі?
— Тое, што цяпер мы ў эміграцыі, — гэта часова. Часова былі ў турме. Што ж, Бог даў так. Многія пакаленні беларусаў, многія знакамітыя беларусы былі ў эміграцыі.
Адна з наймацнейшых гістарычных задачаў беларусаў — гэта місіянерства па ўсім свеце. Нашы светлыя людзі падымалі іншыя народы, цэлыя народы. [Адам] Міцкевіч — паэт нумар адзін у Польшчы. [Пісьменнік Фёдар] Дастаеўскі — ніхто глыбей за яго не зразумеў рускую душу, а гэта беларус па паходжанні. [Географ Ігнат] Дамейка — герой Чылі. Беларускія габрэі стварылі Ізраіль. Беларускія габрэі зрабілі ўнёсак у Галівуд. Беларусы запусцілі чалавецтва ў космас (Барыс Кіт зрабіў магчымай місію НАСА па пасадцы на Месяц. — Заўв. рэд.).
У нас крутая гісторыя, у нас суперскія зорныя глыбіні над галавой. І нам трэба цаніць гэта. Зразумела, я ўжо казаў, што беларусы трошкі наракаюць на жыццё — часам бывае, можа, і ныюць — але гэта не кепская звычка, якая вядзе нас вышэй.
«Супрацоўнікі калоніі пабойваліся надта груба сябе паводзіць»
— Калі вяртацца ў 2020 год, ці абмяркоўвалі вы з Вольгай, што вас могуць затрымаць?
— Вядома. Праўда, у нас было ўражанне, што Лукашэнка на той час выступаў супраць Расіі, хацеў захаваць сваю ўладу, быў супраць інтэграцыі. Хутчэй за ўсё, разважалі мы, справа абыдзецца некалькімі месяцамі турмы. Пасля ўсё вернецца на сваё кола.
Аказваецца, не. Лукашэнка зразумеў, што трэба закручваць гайкі настолькі, наколькі яны яшчэ ніколі не былі закручаныя. Мы не маглі ведаць, што будзе так.
Прадчуваць, можа, маглі. У Волечкі моцная інтуіцыя, Бог ёй прыадкрываў нейкія моманты. Але нават зыходзячы з гэтага, нават ведаючы, што ўсё можа быць цяжэй, чым мы думаем, яна выстаяла, малайчына. Я вельмі ёю ганаруся.
— У ліпені 2020, калі вы былі на Акрэсціна, вашым блізкім паведамілі, што вас вызваляць — Вольга прыйшла сустракаць з кветкамі, але так і не дачакалася. Ці бачылі вы знакамітае фота «Нашай Нівы» з ёй каля ІЧУ? Якія ўражанні яно выклікала?
— Я бачыў гэтае фота. Гэта вельмі кранае.
Яны (сілавікі. — Заўв. рэд.) маглі граць на пачуццях — і граюць да гэтага часу. Сістэма там працуе адладжана. Але ў гэтых выпрабаваннях праяўляецца найлепшае, што ёсць у чалавека ўнутры. Я ведаю, што большасць беларусаў гэтыя выпрабаванні годна прайшла. Сем'і прайшлі, жонкі, дзеці, матулі. І гэта гарт, закалка — тое, што робіць нас мацнейшымі.
— Ваш тэрмін, сем гадоў, быў самым доўгім і суровым з усіх (у 2005 і 2011 асуджалі на «хімію»). Як адрэагавалі, калі пачулі такі прысуд?
— Досвед [за кратамі] ў мяне ўжо быў, таму што я па некалькі месяцаў адсядзеў і на Валадарцы, і ў «амерыканцы» (СІЗА КДБ. — Заўв. рэд.), недзе паўтара года на сутках, а гэта ўмовы, падобныя да турмы. Таму спачатку было ўражанне, што рэжым рухне хутчэй, чым скончыцца гэты тэрмін.
Але я ведаў, што Бог для мяне падрыхтаваў гэтае выпрабаванне. І гэта не проста так, гэта каштоўна. Я дзякую Богу за кожны дзень, праведзены там. Не хацелася б і не хочацца ў турму. Але разумееш: не было раней часу пісаць вершы — ёсць, не было часу маляваць малюнкі для сына — таксама ёсць. Не было часу пісаць кнігі, асэнсаваць глабальныя рэчы ў дачыненні да Беларусі — ёсць такі час.
— Але гэтыя пяць гадоў вы не правялі з сям’ёй: з жонкай, з сынам.
— З жонкай і сынам мы ліставаліся. У пэўны час у Шклове (у калоніі № 17. — Заўв. рэд.) была магчымасць рабіць званкі, раз на тыдзень мы маглі стэлефаноўвацца. У Горадні ўжо не было ні званкоў, ні спатканняў, толькі лісты заставаліся. Але я заўсёды адчуваў: хлопец расце, час ад часу Волечка прысылала ягоныя здымкі. І сувязь з самой жонкай па лістах была.
Часам Бог выпрабоўвае і нават узмацняе каханне. Мы некалькі гадоў пабылі на адлегласці, і цяпер ведаем, чаго вартыя. Я ведаю, што мая жоначка — проста малайчына, яна такая пяшчотная, але моцная. Яна прайшла выдатна гэтыя пяць з паловай гадоў, выстаяла не пахіснуўшыся. Цяпер я ведаю, што магу на яе разлічваць да канца жыцця. Я думаю, і Воля паглядзела, як я трымаюся ў цяжкіх умовах.
Трэба ўспрымаць тое, што выпадае на нашую долю, разумеючы, што Бог абарочвае зло на дабро. Бог любіць дзейнічаць так: ён не знішчае зло, ён не адводзіць яго ад нас, а дапускае, каб гэтае зло адбылося ў нашым жыцці, і ўсё-такі абарочвае яго на дабро. І толькі такім чынам мы можам развівацца.
— То-бок усё, што вы бачылі, у зняволенні, а потым ва Украіне, не паўплывала на вашую веру?
— Гэта толькі ўзмацняе веру. Чым мацней згушчаецца цемра, тым ясней свеціць святло. І святло свеціць у цемры. Па-іншаму яго не заўважна. Калі зараз мы пры святле сонца запалім свечку — нічога не пабачым. А ў цемры яна будзе свяціць на кіламетр.
— Калі казаць пра вашае знаходжанне ў калоніі, якое было стаўленне адміністрацыі да вас?
— Мая гісторыя, з аднаго боку, не моцна адрозніваецца ад іншых, таму што давялося месяцамі сядзець і ў ШІЗА, і ў ПКТ, і ў адзіночцы каля года, і шмат разоў трапляць пад пазбаўленне спатканняў, званкоў, перапіскі.
Але з іншага боку, паколькі я медыяперсона, быў адвакат, яны стараліся падыходзіць з асцярожнасцю. Гэта мела плюсы і мінусы. З аднаго боку — увага, я не мог беспакарана сказаць ніводнага слова, пра гэта адразу дакладвалася. Але з іншага, яны [супрацоўнікі калоніі] пабойваліся надта груба сябе паводзіць.
Вядома, даводзілася пакаштаваць і таго, і сяго. Нават я, чалавек з досведам (да гэтага каля шасці гадоў адседзеў), пабачыў шмат новага, чаго не бачыў.
— Напрыклад?
— Напрыклад, так званыя лядоўні, ШІЗА ў Шклове. Калі зімой цябе зачыняюць у камеры на пяць чалавек, яе немагчыма абагрэць уласным цяплом. Там стаіць холад, а ты апрануты вельмі лёгка. Мусіш дрыжэць і займацца нейкімі практыкаваннямі цэлы дзень. А ноччу гэта проста пакута, амаль немагчыма спаць. Альбо трэба адціскацца і адключацца хаця б на 15 хвілін — але потым ты зноў прачынаешся, таму што дзікі холад.
На чацвёртыя-пятыя суткі ты пачынаеш бачыць «мульцікі», як кажуць, — галюцынацыі. Я стаю і бачу: кіпіць вада на стале. Бурбалкі падымаюцца і лопаюцца, як быццам тут кіпень. Выцягваю руку — не, рука не адчувае. Але бачнасць абсалютная. У куце камеры «ідзе дождж», кропелькі разлятаюцца, як быццам абваліўся кавалак даху. І гэта, вядома, так моцна ўражвае, ты разумееш, што яшчэ некалькі дзён — і можна паехаць дахам. Гэта сур’ёзнае выпрабаванне, але з Божай дапамогай давялося прайсці.
На акрэсцінскіх карцарах была іншая справа, там адключылі ваду летам. Мне давялося там правесці два з паловай месяцы без вады — ні ў туалеце, ні ва ўмывальніку яе не было. Нармальныя змены [ахоўнікаў] прыносілі бутэлечку з вадой — за дзень трэба ўсе свае патрэбы з яе дапамогай справіць. Навучыўся. Чалавек прывыкае да ўсяго.
У Горадні была такая «3D-сістэма назірання» — ужо не фізічны ціск, а псіхалагічны. Ты сядзіш у камеры, тры чалавекі побач з табой, і ўсе трое працуюць на адміністрацыю. Яны сочаць, з якім выразам твару ты глядзіш на «Савецкую Беларусь», дзе партрэт Лукашэнкі. Малюся [у камеры], а потым мяне [людзі з адміністрацыі] пачынаюць перапытваць па тых рэчах, пра якія я маліўся. Счыталі [аднакамернікі] па варушэнні вуснаў [і данеслі]. Калі я гэта ўбачыў у турме, зразумеў, што праца ідзе сур’ёзная, грунтоўная, 24 на 7.
— Ці быў дадатковы ціск праз вашую беларускую мову ці веру?
— Цікавае пытанне. Праз мову былі хутчэй заўвагі. Зноў жа, медыяперсона, таму проста сказаць: «Гавары нармальна», — такога не было. Так груба мне не казалі.
Але маглі даць каманду паставым у Магілёве, каб яны чаплялі па гэтай тэме пастаянна: «Што ты там гаворыш, я цябе не панімаю» і гэтак далей. У Шклове запытваліся, калі ўжо будзе «пераключэнне на клавіятуры», калі пачнеш размаўляць па-руску.
Я нават даклады рабіў па-беларуску, прынцыпова. Калі хтосьці з міліцыі даставаў з гэтым пытаннем, я казаў: «Сябры, вы на якой мове спяваеце гімн? „Мы, беларусы — мірныя людзі“. Вы гімн спяваеце па-беларуску. І ў правілах унутранага распарадку напісана: па-руску альбо па-беларуску. Я вам па-беларуску раблю даклад».
У Горадні такіх пытанняў не было. Там нават некаторыя супрацоўнікі адміністрацыі пераходзілі на беларускую мову. Гэта мяне здзівіла.
Што тычыцца веры, тут яшчэ цікавей. У Шклове лічылі так: раз вернік — значыць, мусіць, прымхлівы. Малявалі мне пентаграмы на маёй бірцы — маўляў, як ён адрэагуе? Парвуць абразок, хоць не я яго вешаў. Дэманстратыўна рвуць і кажуць: «Царквы вам не хапае [раз на тыдзень]?» Бо калі павядзешся на правакацыю, будзе ўспышка эмоцый, пасля гэтага можна афармляць у ШІЗА. Я маліўся: «Госпадзе, прабач гэтым людзям, яны не разумеюць, што робяць».
— У ліпені 2023-га вас перавялі з калоніі № 17 у турму № 1. Гэта адбылося праз нейкія парушэнні?
— На самай справе яшчэ ў канцы чэрвеня [перавялі], 25-га, а вядома стала ў ліпені. Гэта ўсё было перад галасаваннем у лютым 2024 года (так званы адзіны дзень галасавання 25 лютага, калі ўлады імітавалі выбары дэпутатаў розных узрозняў. — Заўв. рэд.).
[Таму рэч не ў парушэннях з майго боку.] Уся карная сістэма заточаная на цыклы бяспекі рэжыму. І нават за паўгода да прэзідэнцкіх выбараў 2025 года — новая хваля, новыя актыўныя мерапрыемствы з боку адміністрацыі. Маглі падсаджваць спецыяльна навучаных людзей, выклікаць на нейкія рэакцыі. Тады якраз пачалі пільна сачыць за чытаннем газетаў.
— Калі казаць пра ўмовы, дзе было складаней — у калоніі ці ў турме?
— Ёсць плюсы і мінусы. Таксама розныя ёсць калоніі і розныя турмы. Але я задаваў пытанне: «Дзеля чаго [я цяпер тут]? Чаму менавіта так, а не гэтак?» І стараўся рабіць тое, што магу. Напрыклад, дзесьці можна было маляваць малюнкі — у Магілёве альбо ў Шклове — на гэта аддаваць больш часу. У Горадні — больш часу адпісваць на лісты родным, абдумваць сур’ёзныя, грунтоўныя рэчы, на якія проста не хапае часу на волі.
Матуля прысылала мне кожны дзень ліст. За ўвесь час, з улікам тых перыядаў, калі пошта не хадзіла, 1230 лістоў маці даслала. Волечка, мая жонка, даслала 520 лістоў. Мне пісалі гістарычныя звесткі пра Беларусь, гісторыю хрысціянства. Можна было абдумаць адразу некалькі кніг. На жаль, усе запісы забралі на выхадзе з турмы, у тым ліку лісты матулі, жонкі і сына. Але ў галаве ўсё ёсць. Калі Бог дасць, найбліжэйшым часам ужо першую кніжку падрыхтую, а затым і іншыя.
— А пра што будзе кніжка?
— Першая — вершы і выслоўі з малюнкамі. А затым — пра беларускія гарады і вёскі, гісторыі беларускіх гарадоў і вёсак. І пра беларускае хрысціянскае трыадзінства — гэта адна з самых важных гістарычных місіяў Беларусі, недаацэненая. Кнігу пра беларускіх габрэяў пачаў пісаць таксама ў зняволенні. Гэта яшчэ адна тэма сусветнага маштабу.
«Беларусь — не тая краіна, у якой усё лёгенька даецца»
— Вас затрымалі яшчэ да маштабных пратэстаў жніўня 2020. Ці ведалі вы, знаходзячыся ў зняволенні, што яны адбываліся?
— Пэўная частка інфармацыі была. Рэч у тым, што на Акрэсціна, куды я трапіў за два месяцы да пратэстаў, мяне трымалі шэсць дзён у карцары, а затым выкідвалі на пару дзён у звычайную камеру. А там ёсць адзін ці два чалавекі, якія цябе «распрацоўваюць». Яны, каб ведаць маю рэакцыю, навіны расказвалі. Пра тое, што не прапусцілі большую частку тых, каго маглі зарэгістраваць у якасці кандыдатаў, пра Святлану Ціханоўскую.
Прайшло два з паловай месяцы на сутках, мне выставілі абвінавачанне па крымінальнай справе. Прыходзіць адвакатка і прыносіць з сабой раздрукаваныя аркушы са здымкамі сотняў тысяч беларусаў, якія выйшлі [пратэставаць]. Я ўдыхнуў і замёр. Тое, чаго мы дзесяцігоддзямі чакалі, — беларусы выйшлі. Пад сцягамі Хрыста (гаворка пра бел-чырвона-белыя сцягі. — Заўв. рэд.), усё светла ад сцягоў, проста цуд. У людзей гараць вочы. Я, калі гэта ўбачыў, зразумеў, што 20 гадоў, 30 гадоў працы — гэта ўсё было не дарма.
І гэта толькі пачатак цудоўнай гісторыі. У Бога так працуе: ён спачатку дае адкрыццё, у святле гэтага адкрыцця мы паказваем, на што здольныя, гартуемся, рыхтуемся, шліфуемся — і ўрэшце ідзём тым шляхам, дзе нас чакае перамога.
— Калі вы пабачылі гэты ўздым, але потым пратэсты пайшлі на спад, ці было расчараванне?
— Гэта абсалютна натуральна. Няма такога, каб раптам [шчасце] звалілася з неба і ў адзін момант усё стала цудоўна. Тым больш Беларусь — не тая краіна, у якой усё лёгенька даецца.
Але я вельмі рады, што тысячы, дзясяткі, сотні тысяч, можа, і мільёны беларусаў зразумелі гэта ў 2020 годзе і разумеюць цяпер. Усё прыходзіць своечасова для таго, хто ўмее чакаць. А беларусы ўмеюць. Цярплівасць — гэта нашая нацыянальная рыса, мы яе ўключаем, калі трэба. Цяпер самы той час, калі трэба працаваць у сферы мовы, у культуры, у свядомасці.
— Калі вы знаходзіліся ў СІЗА, у калоніі, наколькі шмат вы ведалі пра тое, што адбываецца ў Беларусі?
— Тэлевізія была толькі пару дзён на Валадарцы, у Магілёве таксама толькі радыё. У Шклове ўжо быў тэлевізар, там інфармацыі было больш. У гарадзенскай турме зноў спачатку было радыё, потым яго адключылі, і ў нас засталася адзіная крыніца — газеты. У канцы толькі «Савецкая Беларусь». Тым не менш інфармацыя была, я ведаў, што адбываецца. Асабліва востра гэта адчувалася падчас вайны, калі ты бачыш расійскую прапаганду.
Таксама былі лісты. Першы год прыходзілі тысячы ад усіх, пасля засталіся лісты толькі ад сваякоў. Яны моцна цэнзураваліся, але і па іх можна было прыблізна ўяўляць, што адбывалася. Да таго ж я ведаю, як працуе палітыка, як працуюць навіны, як працуе прапаганда, і мог скласці ў галаве карціну.
— Вы казалі пра вайну ва Украіне. Як вы пра яе даведаліся?
— Паколькі [напярэдадні] ужо сітуацыя нагняталася, расійскія прапагандысцкія каналы прысвячалі гэтаму цэлыя гадзіны, людзі разумелі, што можа быць. 23 лютага [2022 года], у так званы Дзень савецкай арміі, начальнік са «світай» зайшоў у атрад і вельмі напружаным голасам сказаў, што можа быць вайна. І што кожны грамадзянін Беларусі павінен абараніць сваю радзіму. Мы ўсе былі ў шоку, што асуджаным у калоніі гавораць такія словы. Відаць, усё сур’ёзна.
Пасля гэтага, вядома, праз тэлевізію мы бачылі, што адбываецца. Бачылі, як Расія напала. Тады моцна падзяліліся зняволеныя. Большасць гэтай вайны не прыняла. Была чарада старэйшых, можа быць, людзей савецкай закалкі, яны падтрымалі Расію. Астатнія, сярэдні ўзрост, моладзь — за Украіну, яны разумелі, што адбываецца. Але ясна, што калі адкрыта выказваць гэтыя думкі — за гэта можна паплаціцца.
Мне давялося пару разоў выступіць. У нас былі лекцыі, на якіх адміністрацыя спрабавала падаць гэта ўсё з гледзішча расійскай прапаганды. На што мне давялося сказаць: «Слухайце, гэта вайна, Расія напала, што тут можна гаварыць? Гінуць людзі, проста забіваюць людзей за тое, што яны хочуць жыць вольнымі і незалежнымі». За гэта давялося расплачвацца. Мяне зрабілі «злосным парушальнікам», што адразу абмяжоўвае атаварку (магчымасць купіць прадукты ў самой калоніі. — Заўв. рэд.) з пяці базавых велічыняў да дзвюх, пазбавілі спаткання, забаранілі ліставанне з усімі, апроч сваякоў, і ўрэшце адправілі ў ШІЗА.
— З нашай размовы бачна, што вы ўжо паспелі прыкладна зразумець, што адбываецца ў свеце. Якія ў вас цяпер уражанні ад усяго гэтага?
— Нам выпала жыць у эпоху пераменаў. З аднаго боку, гэта і пакута, і нявызначанасць, і страх. Але з іншага — магчымасць.
Я гляджу на свет з надзеяй, з верай. Лічу, што гэта магчымасць, якую Бог нам дае для таго, каб выбрацца ўрэшце з таго балота, дзе мы былі апошнія стагоддзі. І беларусы пачынаюць выбірацца. Можа, гэта не заўважна дзень пры дні, але заўважна, калі ты пяць з паловай гадоў не быў у Беларусі ці сярод беларусаў. Ты выходзіш і бачыш іншы народ, іншых людзей. І гэта мяне натхняе. Нягледзячы на боль і насуперак болю, а можа, часам і дзякуючы болю, які пацвярджае, што мы жывыя, што мы мацнеем.
— Таксама, як я разумею, вы ўжо разабраліся, што адбываецца за мяжой, у дэмакратычных сілах. Як вы ацэньваеце тое, што склалася за гэтыя пяць гадоў, тыя структуры, якія існуюць?
— Ацэньваюць звычайна па пладах. І першае, што кінулася ў вочы, — гэта велізарная салідарнасць. А таксама магчымасці на міжнародным узроўні, якіх у беларусаў раней не было. Нас заўважаюць, суб’ект, а не проста аб’ект. Раней для Беларусі гэтага альбо не было, альбо было не заўсёды. Цяпер гэта ёсць.
Безумоўна, хацелася б лепш, хацелася б круцей. Але мы, беларусы, — людзі з высокімі патрабаваннямі, перфекцыяністы. І гэта класна, што [многія] не [думаюць] «хай яно ідзе як ідзе, нармальна». Але гэтую энергію трэба кіраваць у мірнае рэчышча. Не трэба яе абарочваць на тое, што «вось гэтыя зрабілі кепска» альбо «вось гэтыя не могуць». Я перакананы, што проста трэба з цярплівасцю, з павагай адно да аднаго працаваць.
— А да Святланы Ціханоўскай як ставіцеся?
— Вельмі добра. Яна пайшла за мужа, які сядзіць у турме. Увесь гэты час ён быў там, таксама не бачыў дзяцей. Ціск на яго быў неймаверны. І пры гэтым пры ўсім яна стаяла. Звычайны чалавек, вырваны з жыцця, раптам паказаў клас. Гэта святло, якое ззяла па ўсім свеце. І працягвае ззяць.
Ясна, што цяпер трошкі іншая сітуацыя, ясна, што ідзе вайна, прайшоў пэўны час, і цяжкасці ёсць. Але гэта тое, што ўжо ў беларускай гісторыі: яе ў 2020 годзе выбралі прэзідэнтам Беларусі. Упершыню за доўгі-доўгі час у нас ёсць чалавек, які выяўляе ў сабе чаканні беларусаў.
Калі вы спытаеце, ці ўсё правільна рабілася за гэты час, ці можна было б зрабіць лепш, я скажу: напэўна былі нейкія і памылкі. Але паглядзіце, калі ласка, з якога ўзроўню Святлана гэта рабіла. Нам (дасведчаным палітыкам. — Заўв. рэд.) лёгка казаць, таму што мы гэтым 20 ці 25 гадоў займаліся, ведаем. Чалавек не ведаў. Таму Святлане — вялікая павага. Але адначасова я маю вялікую павагу і да Паўла Латушкі, і да Зянона Пазняка. Ён увогуле для мяне нацыянальны прарок. Каб яны працавалі, сабраліся разам — вось гэта было б супер.
— Вы лічыце, што гэта магчыма?
— Будзьце рэалістамі, але патрабуйце немагчымага. Я лічу, што да гэтага трэба падштурхоўваць, да гэтага трэба весці. На мой погляд, не могуць людзі думаць абсалютна аднолькава. Але сіла беларусаў павінная быць у тым, каб усе, хто ўмее рабіць розныя рэчы, каардынаваліся паміж сабой. І тады нас будзе не ўзяць нікому.
Проста нам трэба разумець, што самыя галоўныя нашыя саюзнікі — гэта Гасподзь Бог і беларускі народ. Любіць, шанаваць адно аднаго. Можам павучыцца ў габрэяў, якія жылі сотні гадоў побач з беларусамі. Вось яны як трымаюцца за сваё, яны як падымаюць сваё, як абараняюць адно аднаго.
«Нас будуць згадваць як тых, на чыіх плячах стаіць вольная і незалежная Беларусь»
— Давайце яшчэ пагутарым пра вашыя планы. Вы казалі, што хочаце выдаваць кнігі, але што яшчэ? Ці ёсць у вас разуменне, што будзеце рабіць, ці плануеце зноў займацца палітыкай?
— «Займацца палітыкай» — гэта гучна сказана. Я пастараюся дапамагаць тым беларусам, якія засталіся ў турме. Тым, хто мае патрэбу тут, наколькі будзе хапаць магчымасцяў і здольнасцяў.
Вядома, са сваімі сябрамі, хрысціянскімі дэмакратамі (калегі Паўла па партыі. — Заўв. рэд.), маладафронтаўцамі, якія апынуліся тут, мы ўжо ў кантакце, бачыліся, размаўлялі. Думаю, што будзем рабіць культуру, мову, рухацца ў галіне веры, хрысціянскіх супольнасцяў.
Але казаць, што я той, хто выведзе Беларусь… Ніводнаму чалавеку не пад сілу гэта зрабіць, гэта пад сілу толькі Богу.
— Вы шмат кажаце пра веру, пра Бога. Але за апошнія пяць гадоў мы бачылі, што адбываецца ва Украіне, як пад абстрэламі гінуць дзеці, жахі ў Бучы — у такой сітуацыі можа быць цяжка захаваць веру. Як гэта атрымліваецца ў вас, калі вы самі прайшлі праз такія жахі?
— Для чалавека, які верыць у Бога, першыя крокі ў веры выглядаюць так: Ён дае ім звышнатуральныя знакі. І ў мяне такіх звышнатуральных знакаў цэлая велізарная калекцыя. Гэта сведчанні, як Бог урываецца ў звычайнае жыццё і з супадзеннямі, якіх паводле тэорыі імавернасці ніколі не можа быць, вядзе далей па жыцці. Мне і цяпер не зразумелыя такія рэчы.
А калі Бог ратуе, дае велізарныя ласкі, як мы можам на яго наракаць? Тое, што мы жывём ужо цяпер, — гэта велізарны дар, ласка Божая. Нават у турме, калі перажываеш штосьці цяжкое, ён дае палёгку, пакідае ў супакоі. Усе гэтыя рэчы — гэта як гісторыя кахання душы і Бога. І гэта вельмі крута, калі гэта перажываеш. Да болю шкада людзей, якія гэтага не спазналі.
І калі прыходзяць цяжкасці, боль, Бог паказвае: «Паглядзіце, без Бога страшна, разбурэнне, зло». Ён становіцца побач і сам прымае на сябе гэты боль і гэтае зло. І ты пачынаеш адчуваць, як Хрыстос мог прыйсці, памерці за ўсіх. Гэта вельмі сур’ёзныя рэчы. Ён жа нарадзіўся як немаўля, як той, хто не можа абыходзіцца без чалавечага клопату. І ў нейкім сэнсе мы можам клапаціцца пра яго, можам выявіць сваю любоў да яго, каб ён мог перамагчы ў нас і поўнасцю памяняць гісторыю. Бог — творца гісторыі. Не чалавек, не мы, не палітычныя лідары.
— Калі казаць пра будучыню, ці ёсць у вас адчуванне, што вы вернецеся ў Беларусь?
— Абавязкова. Мы тут для таго, каб падрыхтаваць вяртанне ў Беларусь. Шматлікія моўныя, культурныя рэчы, шматлікія рэчы, датычныя нацыянальнай свядомасці, цяпер гартуюцца тут. У шмат у якіх краінах, у шмат у якіх дзяржавах, у шмат у якіх народаў гэта было.
Урэшце, народ — гэта не толькі тое пакаленне, якое жыве цяпер, гэта тыя пакаленні, якія былі да нас, і тыя пакаленні, якія будуць. У гэтым сэнсе мы ў адказным моманце. Пра нас будуць пісаць у падручніках, нас будуць згадваць як тых, на чыіх плячах стаіць вольная і незалежная Беларусь. Гэта ж цудоўна.
— Нягледзячы на рэпрэсіі, вайну ва Украіне, усе падзеі ў свеце, у вас застаецца надзея на лепшае для Беларусі?
— Не проста надзея, а ўпэўненасць, вера. Вера ў тое, што ўсё будзе цудоўна. «Верым, можам, пераможам»!
